Dạy học, lấy ai làm trung tâm?

Trẻ em là tương lai đất nước. Nguồn: http://haiduongcity.jaovat.com

Dạy học được định nghĩa là quá trình tương tác qua lại giữa giáo viên và học sinh, khi đó học sinh dưới sự hướng dẫn của thầy có thể tìm ra, khám phá ra những tri thức mới mà bản thân chưa biết, hình thành những thói quen tư duy độc lập, sáng tạo; đồng thời phát triển toàn diện các kĩ năng sống và những phẩm chất đạo đức phù hợp với chuẩn mực xã hội… Quá trình dạy học đó lấy ai làm trung tâm? Bài viết thể hiện quan điểm cá nhân của người viết về vấn đề này.

Dạy học lấy người dạy làm trung tâm

Đây là hình thức dạy học phổ biến trong nền giáo dục thời phong kiến ở nhiều nơi, trong đó có nước ta. Lý luận giáo dục hiện đại xem đây là hình thức dạy học lỗi thời, không phù hợp với việc giáo dục phẩm chất con người hiện đại trong xu hướng giao lưu ngày càng mở rộng giữa các nước trên thế giới. Hoạt động dạy học này gợi chúng ta nhớ đến hình ảnh thầy đồ ngồi trên sạp gỗ hoặc cầm roi bước tới bước lui, còn học trò thì ngồi im trên những manh chiếu trải trước sân hoặc trong căn phòng vách lá, lắng tai nghe và đọc theo những điều thầy dạy, đôi khi cần phải chuyển thân lắc đầu theo nhịp điệu âm thanh gắn với từng bài học.

Trong hoạt động dạy học này, người thầy chủ yếu diễn giảng những điều có sẵn trong sách vở cho học trò nghe. Người thầy nói những điều mình đã học đã biết và học trò chỉ việc nghe, ghi chép lại và học thuộc lòng. Việc trao đổi qua lại giữa thầy trò hầu như không tồn tại, học trò chỉ hỏi thêm những điều chưa hiểu ngoài giờ lên lớp và nhiều khi, những trường hợp phát biểu trái ý kiến thầy của học trò bị xem là vô phép, thiếu lễ độ.

Các loại sách vở được nhắc đến ở đây chủ yếu là những sách vở Nho gia dạy đạo lý thánh hiền hay những trật tự khuôn phép để sống ở đời, cũng có khi là sách văn chương thơ phú. Có thểđây là một hình thức dạy học được xem là tích cực trong thời phong kiến, bằng chứng là nhiều người hấp thụ nền giáo dục đó cũng có thể trở thành những người tài trong xã hội xưa. Thế nhưng, hình thức dạy học này hoàn toàn không phù hợp với khuynh hướng giáo dục hiện đại, khi mà những kĩ năng sống thiết yếu của một con người xã hội trở thành “đơn đặt hàng” cho ngành giáo dục.

Dạy học lấy người học làm trung tâm

Gần đây, nhu cầu đẩy mạnh phát triển giáo dục theo hướng hiện đại, đẩy lùi hình thức dạy học cũ làm thui chột khả năng tư duy của con người đã thúc đẩy sự ra đời của hình thức dạy học lấy người học làm trung tâm. Đây là hình thức dạy học được áp dụng từ lâu ở nhiều nước tiên tiến có nền giáo dục hiện đại, phái triển. Hình thức dạy học này chỉ thật sự phát huy tác dụng trong những điều kiện giáo dục nhất định như: ý thức tự giác học tập của học sinh cao, cơ sở vật chất phục vụ dạy học đầy đủ và phù hợp, giáo viên có năng lực khơi gợi tạo tình huống, môi trường giáo dục xã hội thuận lợi, nguồn tài liệu tham khảo hay sách giáo khoa phong phú, số lượng học sinh trong một lớp phải vừa đủ, không quá nhiều cũng không quá ít…

Trong khi đó, chương trình sách giáo khoa của ta nhìn chung còn nặng nề mặc dù đã giảm tải, tỉ lệ kiến thức cần ghi nhớ cao lại mang tính hàn lâm, nghiêng về lý thuyết; cơ sở vật chất phục vụ dạy học nhiều nơi chưa phong phú, đầy đủ; giáo viên chưađược đào tạo những kĩ năng dạy học sáng tạo, hình thành ý tưởng dạy học mới; học sinh phổ thông đa phần chưa có ý thức tự học tập và tư duy độc lập, thi cử đặt nặng vấn đề tái hiện lý thuyết… thì việc áp dụng máy móc hình thức dạy học này vô tình khiến buổi học thêm thụ động, sự tích cực chỉ thể hiện ở một bộ phận thiểu số học sinh.

Đó là chưa nói, việc lấy học sinh làm trung tâm nếu hiểu không đầy đủ sẽ dẫn đến suy nghĩ xem thường vai trò của người thầy trong quá trình dạy học. Thực tế cho thấy, hình thức dạy học này chỉ phát huy tác dụng khi người thầy có phương pháp tổ chức dạy học tích cực và sáng tạo, kích thích được sự hăng say của người học. Đã có trường hợp áp dụng máy móc dẫn đến việc vai trò ngừời giáo viên trong lớp học trở nên mờ nhạt, buổi học thiếu hẳn sự sinh động cần thiết, rốt cuộc còn kém hơn so với cách dạy học cũ.

Hơn nữa, hình thức dạy học này cần thiết phải kéo theo một loạt các hoạt động giáo dục khác tương ứng: kiểm tra, đánh giá, thi cử cũng như nội dung và cách thức thi. Cho nên, nhiều khi kêu gọi phát huy lấy người học làm trung tâm trong khi nội dunglại theo kiểu học thuộc lòng những điều có sẵn thì rõ ràng việc kêu gọi chưa triệt để. Đối với môi trường Đại học, việc giảng dạy trong những điều kiện không thuận lợi như lớp học quá đông sinh viên, thời gian học thỉnh giảng gấp rút ngắn ngủi, cơ sở vật chất phục vụ dạy học chưa đủ… thì việc phát huy hình thức lấy người học làm trung tâm khó mà thực hiện được.

Vậy dạy học lấy ai làm trung tâm?

Điều trước tiên ai cũng biết khẩu hiệu “dạy học lấy người học làm trung tâm” muốn nhấn mạnh đến vấn đề hình thành và phát triển khả năng tư duy độc lập, sáng tạo tích cực của học sinh, biến quá trình dạy học thành quá trình giáo viên giúp người học tìm tòi phát hiện kiến thức chứ không phải giáo viên cung cấp kiến thức có sẵn cho học sinh. Như vậy, học sinh hoàn toàn chủđộng học tập dưới sự hướng dẫn của giáo viên. Tiến xa hơn một bước, hình thức giáo dục này tạo điều kiện cho học sinh phát triển những kĩ năng và phẩm chất cần thiết của con người xã hội.

Về mặt lý thuyết là vậy, nhưng thực tế dạy học muôn màu muôn vẻ. Phương pháp dạy học cũ cũng có những mặt ưu điểm của nó chứ không phải chỉ toàn là khuyết điểm. Hoạt động diễn giảng của giáo viên trong những điều kiện nhất định với sự gợi mở kiến thức một cách khéo léo, hợp lý cũng có thể tạo nên những tiết học lý thú, giúp học sinh đào sâu mở rộng nhận thức và thăng hoa cảm xúc, đặc biệt là với các môn khoa học xã hội. Ngược lại, hình thức dạy học mới nếu không có cách tổ chức và khơi gợi hợp lý từ phía người thầy thì dễ rơi vào cảnh học sinh chỉ nói lại những điều sẵn có, nói một cách thuận chiều, ít đào sâu, buổi học nặng nề và chỉ sinh động trên hình thức.

Mục đích của việc dạy học là hình thành ở học sinh những năng lực và phẩm chất cần thiết để phát triển bản thân. Như vậy dạy học phải lấy học sinh làm trung tâm. Nhưng hiểu như vậy cũng chưa đủ, cần hiểu quá trình dạy học cũng là quá trình học tập của người thầy từ phía học sinh của mình và từ đó hình thành những kĩ năng sư phạm mới hoặc bồi dưỡng những kĩ năng đã có. Nhìn từ góc độ này thì cả người thầy và học sinh đều là những đối tượng, chủ thể nhận thức của quá trình dạy học. Không thể xem cả hai đều là trung tâm của quá trình này vì không có đối tượng nào “không là trung tâm” để so sánh và cũng không thể không xem trọng cả hai.

Như vậy, chúng ta có nên quá vướng mắc ở chỗ dạy học lấy ai làm trung tâm mà nên chăng hãy kiên trì thực hiện mục đích đặt ra của việc dạy học. Ở mặt đại thể, đã xác định và thống nhất với nhau giáo dục giúp cho con người phát huy năng lực tư duy và sáng tạo, hình thành những kĩ năng sống và phẩm chấtđạo đức thì lấy đó làm kim chỉ nam cho mọi hoạt động dạy học. Những cách dạy học ngược lại, không thực hiện được mục đích đó như chỉ dạy cho con người học thuộc lòng, nói theo làm theo, không có chính kiến và không kiên trì lẽ phải… cần phải được mạnh dạn loại bỏ. Còn nếu nhìn ở phạm vi hẹp hơn thì lấy mục đích dạy học trong từng buổi học, bài học cụ thể làm kim chỉ nam để thực hiện được mục đích ấy. Từ đó bằng nhiều cách tạo nên những buổi học sôi động, học sinh biết động não tư duy, biết giải thích và thuyết phục người khác theo ý của mình mặc dù những ý kiến đó không hoàn toàn đúng cũng cần được khuyến khích và phát huy.

Dĩ nhiên, muốn kiên trì thực hiện hình thức dạy học này thì những yêu cầu cần thiết ở các khâu đánh giá, kiểm tra và các yêu cầu liên đới khác cũng cần được chú trọng.

 

Người viết rất mong nhận được sự chỉ dạy của thầy cô, đồng nghiệp cũng như góp ý của bạn đọc để vấn đề sáng tỏ hơn.

 

Thanh Phong – K. Sư Phạm

About these ads

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

Theo dõi

Get every new post delivered to your Inbox.

%d bloggers like this: