Luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ

阮清風碩士論文全文–有保全

越南李陳時代文學著作之「天人」思想

摘要

天人思想乃是中國哲學核心思想體系之一。經過數千年的漫長歷史,此套思想體系深刻地影響到亞東各國,其中包含越南。自939年越南取得獨立自主,各代皇帝積極地效仿中國封建制度的模型以建設越南初開的封建體制,近五世紀的李陳時代由此形成。李陳各朝同時接受中國哲學體系,尤其天人思想,以作為封建社會的精神基礎,鞏固帝王權威以及執政者的地位。

中國自古代商周各朝以降已經紛紜地論辯天人的內涵及其關係。在中國人的觀念中,天範疇的涵義極為豐富,其包含天地、上帝、天道、天然、天志、天命、天理、天心等意義。人範疇亦受到繁多的爭論,儒道兩家大體上運用陰陽二氣之合分以解釋人身體與心性的建構,這兩部分互相呼應,並通過氣與天地自然不斷交感;佛教卻主張人色相的身體乃由無常的四大(地、水、火、風)並合而成,人的靈魂沿著因緣業報而轉劫輪迴,人的真如佛性乃永恆不變的。關於天人關係,大部分中國哲人都認為天人密切關聯。他們提倡「天人合一」、「天人感應」、「天道人道」、「神人交感」、「災異譴告」等學說。另外小部份哲人卻主張「天人相分」。

李陳時代接受中國明朝往前的哲學體系。此時文學著作隱藏與綜合儒佛道三家的「天人」思想,其中表現最明顯是儒家觀念。李陳各朝的「天」思想除了擁有「天地之天」、「天然之天」、「皇天之天」、「天命之天」、「天道之天」、「天理之天」等六種涵義之外,且還包含時代特有「北南區別之天」、「天界之天」及「乾坤宇宙與虛空法界之天」等三種涵義。此時文學的「人」觀趨向於佛教思想。作家們認為人含有身體、心與性,且肯定三者之間有密切關聯;人身體乃夢幻非真、充滿痛苦,人的心雖無形無狀,但有生滅動靜、是非辨別,人的本體卻健全無缺、虛靈妙用。

關於「天人關係」思想,李陳文學特別提及天子的角色。天子與皇天有密切交感的關係,天子承受天命而施行德政,皇天及諸神會贊助與保佑他。天子與平民之間亦有密切呼應的關係,天子替天行道、撫養民眾、造福百姓,人民服從天子命令、仰望及懷念他恩澤,天子修養德行之事對國家治亂興亡有重大的影響。李陳作家皆感受到神人之間的交感關係,且肯定人是個小天地,其本質與大天地無有差別。君子要修養人道符合於天道,能夠通曉造化的安排與自己本分。

本論文基於中國哲學思想體系的基礎進而挖掘越南李陳時代文學著作的「天人」思想。並且運用中國哲學的研究方法以呈現之,以及找出從哲學角度研究越南文學原典的理論路徑。

關鍵詞:中國、越南、李陳時代、天、人、天人關係。

—————————————

The idea of tian (including both nature and gods) – ren (referring to man, human-beings) in the literary works of Li – Tran Dynasty in Vietnam

Abstract

The idea of tian (including both nature and gods) – ren (referring to man, human-beings) is one of the core thinking systems of Chinese philosophy. After a long history of thousands years of development, this thinking system has been significantly affecting Asian countries. Vietnam is no exception. Since 939, Vietnam has won the independence from China . and Kings of different dynasties established the application of the feudalism from China to the primilinary feudalism in Vietnam. Li-Tran Dynasty, which last for almost five century, was born in this setting. Other dynasties after Li-Tran Dynasty also adopted this philosophical system of China , especially the idea of tian-ren, to act as the spiritual support for fuedalism as well as the power consolidation for the King and governmental officials.

Chinese dynasties from Shang, Zhou afterwards usually proposed and discussed the connotation of “tian-ren” and its correlative relation. In the opinion of Chinese people, the conception of “tian” consists of various meanings. “Tian” in Chinese means God, the Creator, Providence , Nature, God’s Will. The conception of “ren” has also been actively discussed Confucianism and Taoism employed the theory of Yin and Yang (two complementary principles of Chinese philosophy) to explain human’s appearance and personality. These two components interact with each other and also with nature. In the Buddhist opinion, a man’s appearance is constructed by four major elements : Soil, Water, Wind and Fire. A human’s soul depends on predestination and karma to be in samsara. The good nature of human beings is permanent and constant A majority of Chinese philosophers agree that there is a close relationship between “tian” and“ren”. They proposed the theory of “tian-ren unification”, “tian-ren –temple of Heaven” or calamities from God to punish human beings ect. A minority of Chinese philosophers, on the other hand, proposed the theory of “ tian-ren separation and independence”.

Li-Tran Dynasty adopted the Chinese philosophical system of Ming Dynasty and other pre-Ming dynasties. Literary works of this period synthesized the idea of “tian-ren” from three schools of thought: Confucianism – Buddhism – Taoism. Among these schools, the Chinese philosophical system was clearly shown in Confucianism. Apart from the meanings of “tian” as in Chinese philosophy, the conception of “tian” of the Li- Tran Dynasty consisted of three additional meanings: North – South distinction, salvation and universe. The conception of “ren” was deeply influenced by Buddhism. Many philosophers believed that a human has three parts: body, soul and characters, which are closely intertwined. In this belief, the human body is temporary and false, holding all the sorrows but the invisible soul can distinguish truths and fakes.

When taking the “tian-ren” relationship into consideration, literary works of Li-Tran Dynasty especially mentioned the role of the King, which was called “Son of the Ruler of Heaven”. The King and The Ruler of Heaven were said to have aclose relationship. While the King obeyed the Ruler of Heaven to establish his disciplines, the Ruler of Heaven and other gods supported the King. Similarly, the relationship between the King and the civilians was the same as the relation ship between The King and The Ruler of Heaven. The King managed the country on behalf of the Ruler of Heaven. He took care of his people, bringing them happiness. People had to obey, show respects and gratitudes to the King The morality of the King affected the revolts, prosperity or backwardness of a country Many authors also said that gods and human beings had mutual interaction. An honorable man must improve himself, understand about the arrangements made by the creator as well as his responsibility of a good man.

This thesis is based on the Chinese philosophical system in order to study about the idea of “tian-ren” in Li-Tran Liturature of Vietnam. Besides, by employing the Chinese philosophical research methodology, the present study aims to find out the argument in the philosophical ideas in the Vietnamese literary works.

Key words: China , Vietnam , Li-Tran Dynasty, tian, ren, tian-ren relationship.

—————————————

Tư tưởng thiên – nhân trong sáng tác văn học thời Lí Trần của Việt Nam

Tóm tt

Tư tưởng thiên – nhân là một trong những hệ thống tư tưởng cốt lõi của triết học Trung Quốc. Trải qua lịch sử phát triển lâu dài mấy ngàn năm, hệ thống tư tưởng này đã ảnh hưởng sâu đậm đến các nước Đông Á, trong đó có Việt Nam. Từ năm 939, Việt Nam giành được độc lập tự chủ từ Trung Quốc, vua chúa các đời đã tích cực học hỏi mô hình của chế độ phong kiến Trung Quốc để xây dựng thể chế phong kiến còn sơ khai của Việt Nam, thời đại Lí Trần kéo dài gần năm thế kỉ ra đời như vậy. Các triều đại dưới thời Lí Trần đồng thời tiếp thu hệ thống triết học Trung Quốc, đặc biệt là tư tưởng thiên – nhân, làm nền tảng tinh thần cho xã hội phong kiến, củng cố quyền lực đế vương và địa vị của người chấp chính.

Trung Quốc từ các triều đại Thương, Chu trở về sau đã liên tục đề xuất, tranh luận về nội hàm các phạm trù “thiên”, “nhân” và mối quan hệ giữa chúng. Trong quan niệm của người Trung Quốc, ý nghĩa của phạm trù “thiên” vô cùng phong phú, “thiên” tức là trời, được sử dụng với những nét nghĩa: trời đất, ông trời (thượng đế), đạo trời, thiên nhiên, ý trời, lòng trời, mệnh trời, lí trời… Phạm trù “nhân” cũng được các trường phái triết học tranh luận sôi nổi. Nho giáo vàĐạo giáo về đại thể vận dụng học thuyết về sự phân hợp của hai khí âm dương để giải thích cấu trúc hình thể và tâm tính của con người, hai bộ phận này tác động lẫn nhau và thông qua “khí” không ngừng giao cảm với tự nhiên trời đất. Phật giáo lại chủ trương thân thể “sắc tướng” của con người là do “tứ đại” (đất, nước, gió, lửa) hợp thành, linh hồn của con người tùy theo nhân duyên nghiệp báo mà luân hồi chuyển kiếp, còn “Phật tánh chân như” của con người là vĩnh hằng bất biến. Về mối quan hệ thiên – nhân, đại bộ phận triết gia Trung Quốc đều cho rằng giữa trời – người có sự liên hệ mật thiết. Họ từng đề xướng các học thuyết: “thiên nhân hợp nhất”, “thiên nhân cảm ứng”, “nhân đạo hợp thiên đạo”, “thần nhân giao cảm”, trời giáng tai họa khiển trách người… Bộ phận nhỏ triết gia khác lại chủ trương “thiên nhân tương phân”, trời – người cách biệt và độc lập nhau.

 Thời đại Lí Trần tiếp thu hệ thống triết học Trung Quốc từ thời Minh trở về trước. Sáng tác văn học thời này tổng hợp tư tưởng thiên – nhân của ba trường phái Nho – Phật – Đạo, trong đó biểu hiện rõ rệt nhất là tư tưởng Nho giáo. Quan niệm về “trời” của các triều đại thời Lí Trần ngoài 6 nét nghĩa giống Trung Quốc là trời đất, thiên nhiên, hoàng đế, mệnh trời, đạo trời, lí trời, còn có ba nét nghĩa đặc trưng của thời này là: trời có phân biệt nam bắc, cảnh giới siêu thoát, không gian càn khôn vũ trụ. Quan niệm về “người” của thời này lại mang đậm màu sắc Phật giáo, các tác giả đều cho rằng con người có thân thể, tâm và tính, đồng thời khẳng định 3 yếu tố này quan hệ mật thiết với nhau. Thân thể người giả tạm không thật, đầy ắp đau khổ; tâm của con người tuy vô hình vô trạng nhưng có sinh diệt động tĩnh, có phân biệt thị phi; còn bản thể của con người vốn kiện toàn không thiếu, hư vô linh diệu.

Về mối quan hệ thiên – nhân, văn học thời Lí Trần đặc biệt đề cập đến vai trò của thiên tử (vua, hoàng đế). Thiên tử và thượng đế luôn có mối quan hệ cảm ứng mật thiết, thiên tử vâng thừa mệnh trời để thi hành đức trị, còn thượng đế và các thần linh luôn hỗ trợ và phù hộ cho thiên tử. Giữa thiên tử với nhân dân cũng có mối quan hệ mật thiết như vậy, thiên tử thay trời hành đạo, vỗ về nhân dân, tạo phúc cho muôn họ; còn dân phải biết phục tùng mệnh lệnh của thiên tử, kính cẩn và tưởng nhớ ơn đức của vua; việc tu dưỡng đạo đức của thiên tử có tác động to lớn đến sự trị loạn, an nguy và hưng vong của quốc gia. Các tác giả cũng cho rằng thần linh và con người ảnh hưởng qua lại lẫn nhau, đồng thời khẳng định con người là một tiểu thiên địa, về bản chất không có gì khác biệt với đại thiên địa. Người quân tử cần tu dưỡng bản thân phù hợp với đạo trời, thông hiểu sự sắp đặt của tạo hóa và bổn phận của bản thân mình.

Luận văn căn cứ trên cơ sở hệ thống tư tưởng của triết học Trung Quốc để tiến hành nghiên cứu tư tưởng thiên – nhân trong văn học thời Lí Trần của Việt Nam. Đồng thời vận dụng những phương pháp nghiên cứu triết học Trung Quốc để tiến hành tìm hiểu vấn đề, tìm ra con đường lí luận để nghiên cứu tư tưởng triết học ẩn chứa trong các tác phẩm văn học Việt Nam.

Từ khóa: Trung Quốc, Việt Nam, thời đại Lí Trần, Thiên, Nhân, quan hệ Thiên – Nhân.

—————————-

Mục lục

Chương 1  Tự luận……………………………………………………………………………….1

Tiết 1  Động cơ và mục đích nghiên cứu………………………………………………………1

Tiết 2  Phạm vi nghiên cứu………………………………………………………………………6

Tiết 3  Phương pháp nghiên cứu………………………………………………………………..9

Tiết 4  Thành quả mong đợi…………………………………………………………………….11

Chương 2  Tư tưởng Trời – Người (Thiên – Nhân) trong triết học Trung Quốc.………………………………………………………………………………………………..14

Tiết 1  Khái quát về tư tưởng “Trời” trong triết học Trung Quốc……………………..14

Tiết 2  Khái quát về tư tưởng “Người” trong triết học Trung Quốc…………………..19

1.  Quan niệm về “Người” của Nho giáo…………………………………………………….20

2.  Quan niệm về “Người” của Phật giáo……….. ………………………………………….22

3.  Quan niệm về “Người” của Đạo giáo………. ………………………………………….. 24

Tiết 3  Khái quát về tư tưởng “quan hệ Trời – Người” trong triết học Trung Quốc. ………………………………………………………………………………………………..28

1.  Thuyết “Thiên nhân hợp nhất” của Nho giáo…………………………… ……………31

2.  Thuyết “Thiên nhân tương phân” của Nho giáo – lấy Tuân Tử làm đối tượng trung tâm để tìm hiểu…….,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,,…….34

3.  Thuyết “Thiên nhân cảm ứng” của Nho giáo – lấy Đổng Trọng Thư làm đối tượng trung tâm để tìm hiểu…………………………………………………………………..37

4.  Thuyết “Thuận Trời phúc lành giáng xuống” và “Nghịch Trời tai dị khiển trách” của Nho giáo……………………………………………………………………………………….41

5.  Thuyết “Thiên đạo hợp nhân đạo” của Nho giáo……….. ………………………….50

6.  Thuyết “Thần – Người giao cảm” của Nho giáo…………. …………………………..54

Tiểu kết chương 2…………………………………………… …………………………………..58

Chương 3  Sự ảnh hưởng của tư tưởng “Trời Người” của Trung Quốc đến văn học thời Lí Trần của Việt Nam ……………………………………………………59

Tiết 1  Vấn đề giao lưu và kế thừa tư tưởng “Trời Người” của Việt Nam với Trung Quốc…………………………………………………………………………………………………59

1.  Bối cảnh tư tưởng, văn hóa, xã hội bản địa của Việt Nam trước khi bị Trung Quốc thống trị……………………………………………………………………………………..59

1.1.  Thời kì là một bộ phận trong tộc Bách Việt……………………. …………………..59

1.2.  Thời kì Hán tộc “ Nam tiến”…………. …………………………………………………61

1.3.  Thời kì nhà nước Văn Lang…………………….. ………………………………………62

1.4.  Thời kì nhà nước Âu Lạc………………. ………………………………………………..63

2.  Tìm hiểu về sự ảnh hưởng của tư tưởng Văn hóa Trung Quốc đến Việt Nam ………………………………………………………………………………………………….. 64

2.1.  Thời kì bị Trung Quốc đô hộ……………………………….. …………………………..64

2.2.  Thời kì Việt Nam giành được độc lập tự chủ……. ………………………………… 66

3.  Việt Nam tiếp thu và chuyển hóa tư tưởng “Trời – Người” của Trung Quốc…..68

Tiết 2  Tìm hiểu đặc trưng thời đại và văn học thời Lí Trần….. ………………………72

1.  Giới thiệu thời đại Lí Trần của Việt Nam……………………………. …………………72

1.1.  Tình hình chính trị………………………………….. ……………………………………73

1.2.  Tình hình văn hóa………………………….. ……………………………………………75

1.3.  Tình hình giáo dục……………………………………………………… ……………….77

1.4.  Tình hình tư tưởng và tôn giáo………………………… ……………………………..77

2.  Giới thiệu tác giả và tác phẩm của văn học thời Lí Trần………… ………………. 79

2.1.  Tác giả và tác phẩm……………………….. …………………………………………….79

2.2.  Đặc điểm văn học thời Lí Trần………………… ………………………………………81

Tiểu kết chương 3…………………………………………………………………………………89

Chương 4  Tư tưởng “Trời” và “Người” trong văn học thời Lí – Trần… 91

Tiết 1  Tư tưởng “Trời” trong văn học thời Lí Trần……………………………………….92

1.  Trời mang hàm nghĩa “Không gian trời đất”………. …………………………………94

2.  Trời mang hàm nghĩa “Tự nhiên”………………………………………………………..96

3.  Trời mang hàm nghĩa “Thượng đế”………………………………………………………99

4.  Trời mang hàm nghĩa “Mệnh trời”……………………………………………………..102

5.  Trời mang hàm nghĩa “Đạo trời”……………………………… ……………………….104

6.  Trời mang hàm nghĩa “Lí trời”…………………………. ………………………………105

7.  Trời có phân biệt nam bắc………………….. ………………………………………….107

8.  Trời là cảnh giới siêu thoát…………….. ……………………………………………….108

9.  Trời mang hàm nghĩa “càn không vũ trụ” và “hư không pháp giới”……………111

Tiết 2  Tư tưởng “Người” trong văn học thời Lí Trần……………………………………112

1.  Tư tưởng nhân sinh về vận mệnh con người……………………….. ………………..112

2.  Tư tưởng về tâm tính của con người………………………………………………….. .117

3.  Tư tưởng về tu dưỡng đạo đức của con người………………………………………..120

Tiết 3  Nét đặc sắc của tư tưởng “Trời”, “Người” trong văn học Lí Trần……… ….122

1.  Mâu thuẫn “Trời theo Nho – Người theo Phật”………………………………………122

2.  Nét đặc sắc của tư tưởng “Trời” trong văn học thời Lí Trần…………………….. 124

3.  Nét đặc sắc của tư tưởng “Người” trong văn học Lí Trần………………………….124

Tiểu kết chương 4………………………… ……………………………………………………125

Chương 5  Tư tưởng “quan hệ Trời – Người” trong văn học thời Lí Trần… ……………………………………………………………………………………………………….127

Tiết 1  Tư tưởng về “Thiên tử” trong văn học thời Lí Trần……………. ……………..127

1.  Quan hệ giữa “Thiên tử – Thượng đế”……………………… ………………………….128

2.  Quan hệ giữa “Thiên tử – Nhân dân”……………………………….. …………………137

3.  Tư tưởng về tu dưỡng đạo đức của “Thiên tử”…………………………….. ………..142

Tiết 2  Tư tưởng “quan hệ Trời – Người” trong văn học thời Lí Trần……… ………146

1.  Quan hệ giữa thần linh và con người………………………………………… ………..146

2.  Quan hệ giữa thiên địa vạn vật và con người………………….. ……………………149

Tiểu kết chương 5………………….. ………………………………………………………….152

Chương 6  Kết luận………. ………………………………………………………………..154

Tiết 1  Tổng kết thành quả nghiên cứu của luận văn……………………. ……………154

1.  Tổng kết về tư tưởng “Trời – Người” trong văn học Lí Trần….. …………………154

2.  Ý nghĩa chủ đề “tư tưởng Trời – Người” trong văn học Lí Trần.. ……………….155

2.1.  Ý nghĩa học thuật………………………………………………………………………..155

2.2.  Ý nghĩa thực tiễn…………………………………………………………………………155

3.  So sánh tư tưởng “Trời – Người” của Trung Quốc và Việt Nam…. ……………..156

3.1.  Điểm tương đồng trong tư tưởng “Trời – Người” Trung Việt………………….. 156

3.2.  Điểm khác biệt trong tư tưởng “Trời – Người” Trung Việt……………………. 156

3.3.  Quy luật tiếp thu tư tưởng triết học Trung Quốc của Việt Nam………………157

Tiết 2  Sự ảnh hưởng của tư tưởng “Trời – Người” đến xã hội Việt Nam……………157

Tiết 3  Triển vọng nghiên cứu tư tưởng “Trời – Người” trong tương lai…….,…….158

1.  Triển vọng nghiên cứu vượt không gian địa lí………………………….. …………..158

2.  Triển vọng vọng nghiên cứu vượt lĩnh vực học thuật………………………. …….159

3.  Triển vọng nghiên cứu vượt thời đại lịch sử………………………………… ……….159

4.  Triển vọng nghiên cứu dùng tư tưởng “Trời – Người” tìm hiểu tác giả và tác phẩm văn học cụ thể…………………………………………………………………………..160

Thư mục tham khảo………………………… …………………………………………………161

1.  Bộ phận tiếng Trung…………………………………………………. ……………………162

3.  Tư liệu trên mạng………. ………………………………………………………………….162

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: