Châu Đốc Tân lộ kiều lương ký (1828)

Phần còn lại của bia Tân Lộ Kiều Lương  Ký

Phần còn lại của bia Tân lộ kiều lương ký

Sau khi đắp xong con đường nối liền từ đồn Châu Đốc đến Núi Sam (xã Vĩnh Tế), Thoại Ngọc Hầu cho soạn bài Châu Đốc tân lộ Kiều Lương ký để ghi chép lại toàn bộ sự việc, rồi khắc vào bia đá đặt tại đầu đường phía Núi Sam. Đến nay, phần nội dung chính bằng Hán văn của tấm bia đã thất lạc, nhà nghiên cứu Nguyễn Hữu Hầu đã cố gắng tìm kiếm nhiều năm nhưng cũng chỉ đào được hai mảnh vỡ của tấm bia tại chân Núi Sam. Hiện không còn tư liệu nào lưu giữ lại toàn văn bài ký, chỉ còn bản dịch sang chữ quốc ngữ của cụ Ngạc Xuyên Ca Văn Thỉnh đăng trên Đại Việt tạp chí năm 1943 (dẫn theo Nguyễn Văn Hầu trong cuốn Thoại Ngọc Hầu và công cuộc khai phá miền đất Hậu Giang), và một bản dịch bài ký sang tiếng Pháp rồi được dịch lại bằng tiếng Việt (dẫn theo Trần Hoàng Vũ trong bài viết Tìm lại văn bia Châu Đốc tân lộ kiều lương ký đăng trên Tạp chí Văn hóa  Lịch sử An Giang số tháng 04-2013), nội dung hai bản dịch này cũng có nhiều chỗ chệch choạc chưa thống nhất.

Cảm niệm ơn đức của người xưa khai hoang mở cõi, chúng tôi mạo muội hiệu đính lại hai bản dịch trên cho thống nhất, rồi tiến hành công việc xưa nay ít thấy ai làm là dịch ngược từ quốc ngữ sang Hán văn bài ký này, ngõ hầu đáp ứng nhu cầu diễn đọc của bạn hữu gần xa, trong lúc chờ sưu tầm được bản gốc chữ Hán của bài ký.

Thanh Phong

朱篤新路橋梁記 (1828)

古之道理,國家之興盛大由域內水陸交通之發達。庶民往來日趨頻繁。周治天下之時,天子掛慮於心,百官上奏所屬管轄之情。昔蘇東坡鎮杭州之時,採取葑菜設堤路自杭州履西湖,世代仍傳。況今深潭狹窄,豈能虛心坐看交通之阻。

嘉隆高皇帝統合南北之後,先執政務乃召民開墾,後即建橋設路。自皇朝吩咐老臣鎮守此處,雖已獲多事,且趨務未了。老臣上奏擬啟造朱篤屯履永濟村之通道,原故水泥阻礙,使民來往困難。聖上英明,下令批准。

臣於永濟山腳起工建道,路橫跨泥潭直達營屯,其端接永濟河岸長達貳仟柒佰尋,高達捌尺,寬度肆尋,將山腳土地建造。所費由屬下官員捐募,且附上老臣私款,鄰民盡量協助車馬人工。

丙戌臘月貳拾捌日啟事,揮動參仟肆佰人工,丁亥年肆月望日落成。明命玖年,新路重修,人工又揮動壹仟,月薪頒發錢壹貫米壹方,從正月拾捌至於當年肆月拾伍。

新路肆段通橋,橋下河流。橋以木版陸片設置,版厚伍寸,穩固之極,方便人民,容易通道,車馬頻繁。當今,河邊綠草,喚船之聲停擺;路旁陰涼,棹楫之勞盡休。故世人曰:早日腳跡明顯,月影車痕貫穿。

實乃便利之極,可銘永留於世,以為老臣憐憫百姓之酬謝。

欽差統制按守朱篤屯領保護高綿國印兼管河僊鎮邊務加貳級紀錄肆次瑞玉侯。

Phiên âm:

Châu Đốc Tân lộ kiu lương ký (1828)

Cổ chi đạo lý, quốc gia chi hưng thịnh đại do vực nội thủy lục giao thông chi phát đạt. Thứ dân vãng lai nhật xu tần phồn. Chu trị thiên hạ chi thời, thiên tử quải lự ư tâm, bách quan thượng tấu sở thuộc quản hạt chi tình. Tích Tô Đông Pha trấn Hàng Châu chi thời, thái thủ phong thái thiết đê lộ tự Hàng Châu lữ Tây Hồ, thế đại lưu truyền. Huống kim thâm đàm hiệp trách, khởi năng hư tâm tọa khán giao thông chi trở ?

Gia Long Cao hoàng đế thống hợp nam bắc chi hậu, tiên chấp chánh vụ nãi triệu dân khai khẩn, hậu tức kiến kiều thiết lộ. Tự hoàng triều phân phù lão thần trấn thủ thử xứ, tuy dĩ hoạch đa sự, thả xu vụ vị liễu. Lão thần thượng tấu nghĩ khải tạo Châu Đốc đồn lí Vĩnh Tế thôn chi thông đạo, nguyên cố thủy nê trở ngại, sử dân lai vảng khốn nan. Thánh thượng anh minh hạ lệnh phê chuẩn.

Thần ư Vĩnh Tế sơn cước khởi công kiến đạo, lộ hoành khóa nê đàm trực đạt doanh đồn, kỳ đoan tiếp Vĩnh Tế hà ngạn trường đạt nhị thiên thất bách tầm, cao đạt bát xích, khoan độ tứ tầm, tương sơn cước thổ địa kiến tạo. Sở phí do thuộc hạ quan viên quyên mộ, thả phụ thượng lão thần tư khoản, lân dân tận lượng hiệp trợ xa mã nhân công.

Bính Tuất lạp nguyệt nhị thập bát nhật khởi sự, huy động tam thiên tứ bách nhân công, Đinh Hợi niên tứ nguyệt vọng nhật lạc thành. Minh Mệnh cửu niên, tân lộ trùng tu, nhân công hựu huy động nhất thiên, nguyệt tân ban phát tiền nhất quan mễ nhất phương, tòng chánh nguyệt thập bát chí ư đương niên tứ nguyệt thập ngũ.

Tân lộ tứ đoạn thông kiều, kiều hạ hà lưu. Kiều dĩ mộc bản lục phiến thiết trí, bản hậu ngũ thốn, ổn cố chi cực, phương tiện nhân dân, dung dị thông đạo, xa mã tần phồn. Đương kim, hà biên lục thảo, hoán thuyền chi thanh đình bãi; lộ bàng âm lương, trạo tiếp chi lao tận hưu. Cố thế nhân viết: tảo nhật cước tích minh hiển, nguyệt ảnh xa ngân quán xuyên.

Thực nãi tiện lợi chi cực, khả minh vĩnh lưu ư thế, dĩ vi lão thần lân mẫn bách tính chi thù tạ.

Khâm sai thống chế án thủ Châu Đốc đồn lãnh bảo hộ Cao Miên quốc ấn kiêm quản Hà Tiên trấn biên vụ gia nhị cấp kỷ lục tứ thứ Thoại Ngọc Hầu.

Dịch nghĩa:

Bài ký bia Châu Đốc tân lộ kiu lương (1828)

Chân lý từ xưa đã dạy, quốc gia hưng thịnh một phần là nhờ sự phát triển giao thông thủy bộ ở trong xứ sở. Dân chúng cũng có nhu cầu qua lại để giao tiếp với nhau. Dưới triều nhà Chu, thiên tử đã quan tâm sâu sắc tới điều này và các quan địa phương phải báo cáo các vấn đề trong phạm vi mình quản hạt.

Nhớ tích ông Tô Đông Pha lúc trấn nhậm Hàng Châu gom góp rau phong đắp thành bờ đê suốt từ Hàng Châu tới Tây Hồ. Hiện nay vẫn còn. Huống chi nay chỉ có khoảng hẹp đầm sâu, nỡ ngồi yên để trở ngại nẻo giao thông?

Dưới triều của Cao hoàng đế Gia Long, sau khi hỗn nhất Nam Bắc, thì việc đầu tiên mà triều đình lo tới, sau việc chiêu dân lập ấp, là xây cầu đắp đường.

Tự khi triều đình giao thần trấn giữ xứ này, dẫu có nhiều việc đã được thực hiện, nhưng cũng còn nhiều việc phải làm. Thần đã tâu lên những ích lợi của việc thiết lập một con đường giao thông từ Châu Đốc vô Vĩnh Tế, vốn bị ngăn cách bởi sông nước và sình lầy, khiến cho sự đi lại khó khăn và cách trở. Thần bèn tâu lên với triều đình Huế, được lịnh trên phê chuẩn.

Thần khởi công đắp lộ, từ chơn núi Vĩnh Tế, phóng ngang qua đầm nước, đi thẳng tới dinh đồn. Lộ dài 2.700 tầm tới bến sông, cao 8 thước rộng 4 tầm, lấy đất dưới chơn núi đắp thành. Sở phí nhờ các quan viên lấy bổng lộc quyên giúp, phụ với của nhà, thần nhờ dân sự giúp nhân công và xe cộ chở chuyên. Do đó, công việc được bắt đầu vào ngày 28 tháng chạp năm Bính Tuất (1826), huy động 3400 nhân công và hoàn thành vào ngày rằm tháng tư năm sau (Đinh Hợi – 1827).

Đến năm Minh Mạng thứ chín, con lộ được sửa chữa với 1.000 nhân công, mỗi người mỗi tháng được lãnh một quan tiền và một giạ gạo. Công tác kéo dài từ 18 tháng giêng và hoàn thành ngày 15 tháng 4 cùng năm. Đường lộ có nước thông qua bốn đoạn, thảy đều có bắc cầu ván. Trên mỗi cây cầu thả ván to dài 6 tấm, dầy 5 tấc, muốn thật chắc chắn, tiện cho nhơn dân đi lại gánh vác dễ dàng, xe cộ qua lại yên ổn.

Ngày nay: Mé nước cỏ xanh khỏi lên tiếng kêu đò inh ỏi, bên đường bóng mát, chẳng ra công chèo chống nhọc nhằn. Trái lại: Vầng dương mai in rõ vết chơn, Bóng trăng tối lồng theo tận gót.

Xét ra thật là một lối tiện lợi nhất. Làm việc ấy chính đã tỏ chút lòng thù đáp của kẻ chăn dân. Có thể lưu truyền mãi mãi lại cho hậu thế sự tích của công tác này, cũng là tỏ tấm lòng quan tâm đến dân chúng của kẻ bề tôi.

Nguyễn Thanh Phong

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: